Stolpersteine Zwolle
Joods Zwolle

In de geschiedenis van joods Zwolle kunnen we twee perioden onderscheiden: de tijd tot en de tijd na 10 mei 1940, het begin van de Duitse bezetting.

Joods Zwolle tot 10 mei 1940

'De joodse gemeenschap in Zwolle kent een ononderbroken geschiedenis van 1721 tot 1943,' begint het Herinneringsboek joods Zwolle 1940-1945. Hun aanwezigheid is echter al aanwijsbaar in 1349, want in dat jaar werd een groep joodse Zwollenaren gedood. Zij werden gezien als veroorzakers van de pest, die in die tijd overal in Europa woedde. Eeuwenlang waren er daarna in Zwolle geen Joden woonachtig, tot er hier een handelsmaatschappij werd opgericht die werd gefinancierd door Amsterdamse Joden.

Foto: De joodse begraafplaats aan de Willemsvaart, nabij de huidige spoorovergang  naar Hanzeland, die in 1980 werd geruimd.

In 1779 woonden er al 240 Joden in Zwolle; rond 1900 zo'n 700. In het jaar daarvoor hadden zij juist een nieuwe synagoge in gebruik genomen. Het gebouw staat nog steeds aan een deel van de Schoutenstraat, dat tegenwoordig de Samuel Hirschstraat heet, naar de opperrabbijn die in 1902 werd aangesteld. 

Op 1 januari 1940 telde de joodse gemeenschap ruim 800 leden, van wie er 121 afkomstig waren uit het buitenland. De meesten van de laatsten waren, na de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938, gevlucht uit nazi-Duitsland. 

Foto: De synagoge, gevestigd aan een deel van de Schoutenstraat dat later Samuel Hirschstraat ging heten.

Joods Zwolle na 10 mei 1940

Na de bezetting van Nederland door Duitse troepen op 10 mei 1940 kregen ook de Joden hier te lande al snel te maken met tegen hen gerichte maatregelen. De eerste joodse Zwollenaar die werd gedeporteerd en omgebracht was Henri Zilverberg. Hij werd opgepakt tijdens een razzia in Amsterdam op 22 en 23 februari 1941. In de zomer van 1942 werden tientallen joodse mannen uit Zwolle, net als uit andere plaatsen, overgebracht naar werkkampen in Noord- en Oost-Nederland. Op 2 en 3 oktober 1942 vond een grote deportatie plaats van Zwolse Joden, in november van dat jaar gebeurde dit nogmaals. Op 8 en 9 april 1943 werd een derde groep gedeporteerd. Bijna alle Joden waren toen uit Zwolle verdreven. 

Foto: Gymnasium Celeanum, rechts de gymzaal waarin de Zwolse joden in 1942 bijeengebracht werden alvorens te worden afgevoerd naar Westerbork.

Uiteindelijk zouden slechts 240 joodse Zwollenaren de oorlog overleven. 'Na de bevrijding,' aldus het Herinneringsboek uit 1995, 'bleek het moeilijk de draad weer op te pakken, aangezien velen van hen alles kwijt waren geraakt en zij hun bezit soms niet meer terugkregen van de Zwollenaren aan wie zij hun goederen ter bewaring hadden toevertrouwd. Over de jaren die volgden zou de omvang van de gemeenschap verder afnemen door vergrijzing, verhuizing naar de Randstad en vertrek naar Israel. Desondanks bestaat er nog steeds een joodse gemeente en een joodse gemeenschap in Zwolle.' Tot op de dag van vandaag.

Wilt u meer weten over de geschiedenis van de joden van Zwolle in de Tweede Wereldoorlog, lees dan het boek Van Zwolle naar Westerbork van Wim Coster (cover rechts).

Hieronder vindt u bovendien een aantal documenten die betrekking hebben op de anti-joodse maatregelen van de Duitse bezetter. Als u ze wilt inzien, klik dan op de titel en volg de gebruikelijke procedure van uw browser.


Bewijs van teruggave van de sleutel van de gymzaal van Gymnasium Celeanum na de grote deportatie op 2 en 3 oktober 1942 - 5 oktober 1942

Lijst van radiotoestellen, welke zijn afgegeven aan de Wehrmacht- Bezirksverwaltung te Groningen

Let op: Na openen inzoomen om het de tekst te kunnen lezen

Lijst van percelen in Zwolle met joodse eigenaren en door Joden bewoond - Ongedateerd

Lijst van Joden die op de navolgende dagen overgebracht zijn naar het kamp te Westerbork - 18 en 19 november 1942

Lijst van Joden die op de navolgende dagen overgebracht zijn naar het kamp te Westerbork - 19 en 20 november 1942

Verklaring van inbruikleenneming van goederen uit de door joodse bewoners verlaten woning Frederikstraat 8 te Zwolle - 26 october 1942.

Verordening waarin Joden verboden werd openbare plaatsen te betreden en publieke evenementen bij te wonen - 10 juli 1941.